Gazi Mağusa

Mağusa'ya "Gazi" unvanının verilmesi, 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı sırasında şehrin gösterdiği olağanüstü direniş ve savunma ile doğrudan ilişkilidir.
​Bu unvanın verilme sürecindeki temel nedenler şunlardır:
1. ​Mağusa Direnişi: Harekât sırasında Mağusa, Rum Millî Muhafız Ordusu (RMMO) ve EOKA-B militanları tarafından kuşatılmış durumdaydı. Şehirdeki Türk mücahitleri ve halk, kısıtlı imkanlara rağmen haftalarca süren yoğun saldırılara ve ağır bombardımana karşı Mağusa Kalesi'ni terk etmeyerek büyük bir kararlılıkla savundu.

2. ​İkinci Harekât ve Kurtuluş:  14 Ağustos 1974'te başlayan İkinci Barış Harekâtı ile Türk birlikleri Mağusa'ya ulaştı ve 16 Ağustos'ta şehri tamamen özgürlüğüne kavuşturdu.
​Resmi Karar: Bu destansı savunmanın anısına, 1974 yılında Kıbrıs Türk Yönetimi Meclisi tarafından alınan kararla şehre "Gazi" unvanı verildi ve şehrin adı resmi olarak Gazimağusa olarak değiştirildi.
​Tıpkı Milli Mücadele döneminde Antep'e "Gazi" unvanı verilmesi gibi, Mağusa halkının ve mücahitlerin gösterdiği kahramanlık bu isimle taçlandırılmıştır.

Hepimizin bildiği gözyaşı ile dinlediği bir ağıt türkü var.  Şimdi o türkünün yakıldığı limandaydım.

Mağusa limanı limandır liman
Beni öldürende yoktur din iman
Uyan Ali’m uyan uyanmaz oldun
Yedi bıçak yarasına dayanmaz oldun

Bu ağıt türkünün de acı bir hikayesi var.
Kıbrıs’ın Gazimağusa kentinde, 1940’lı yıllarda yaşandığı anlatılan bir olay, zamanla halkın dilinde ağıda, ardından da türküye dönüşür. Bu hikâyenin merkezinde “Arap Ali” olarak bilinen genç bir liman işçisi vardır.
Ali, Mağusa Limanı’nda hamallık yaparak geçimini sağlayan, güçlü ve çalışkan bir insandır. Esmer teni nedeniyle çevresinde “Arap” lakabıyla anılır. Sıradan bir hayat sürerken, bir gün liman çevresindeki bir meyhanede İngiliz sömürge yönetimine bağlı Hintli askerlerle karşılaşır. Aralarında çıkan sözlü tartışma kısa sürede kavgaya dönüşür. Ali bu kavgada askerleri döver ve olay kapanmış gibi görünür.
Ancak ertesi gün olayın intikamı alınır. Aynı askerler Ali’yi bulur ve bu kez saldırı çok daha ağır olur. Süngülerle yaralanan Ali ağır şekilde kan kaybeder. Yaralı hâlde limana doğru sürüklenir ve burada hayatını kaybeder. Bu ölüm, sadece bir kavganın sonucu değil, aynı zamanda dönemin gergin ve adaletsiz ortamının bir yansıması olarak hafızalara kazınır.

Ali’nin ardından eşi ve yakınları tarafından yakılan ağıt, zamanla dilden dile dolaşarak türkü hâline gelir. Türküde geçen “Uyan Ali’m uyan” gibi sözler, onun başında dökülen gözyaşlarını ve duyulan derin acıyı yansıtır.
Bugün “Mağusa Limanı” türküsü, yalnızca bir insanın trajik sonunu değil; aynı zamanda bir dönemin hüznünü, çaresizliğini ve halkın içten gelen isyanını anlatan güçlü bir kültürel miras olarak yaşamaya devam etmektedir.

Gazi Mağusayı, ağıt türküyü, ortacağı andıran kenti Kıbrıs Kardeş Vatan programımın 10. (son) bölümünde anlattım.  Kıbrıs’ın en etkileyici yeri Gazi Mağusaya selam olsun.

Doç.Dr. Devrim Alkaya 
İnş.Yük.Müh. & TV Programcısı 
Kültürel Miras Uzmanı